Wat is de Wet DBA en Waarom Doet Ze Ertoe?

De Wet DBA, ingevoerd op 1 mei 2016, verving de verouderde VAR-verklaring (Verklaring Arbeidsrelatie). Ze verplicht opdrachtgevers en ZZP'ers om te beoordelen of een arbeidsrelatie een echte zelfstandige opdracht is of een verkapte loondienst. Criteria zoals gezag, persoonlijke arbeid en loon vormen de basis. Als schijnzelfstandigheid wordt vastgesteld, dreigen naheffingen, boetes en terugvordering van loonheffingen. Het doel: eerlijke concurrentie en betere bescherming voor kwetsbare werkenden, vooral in sectoren als IT, bouw en zorg. Maar de wet leidde direct tot een 'kopersstaking': bedrijven huurden uit angst voor boetes minder ZZP'ers in.

Tijdslijn: Van Invoering tot Handhaving

Mei 2016

Invoering Wet DBA; moratorium op handhaving voor onbepaalde tijd, om ruimte te geven voor aanpassingen. Modelovereenkomsten worden geïntroduceerd als veilige haven.

2016-2023

Moratorium verlengd meerdere keren; Belastingdienst geeft geen boetes, maar waarschuwt wel. Discussies over alternatieven zoals de Wet VBAR (Beoordeling Arbeidsrelaties) lopen.

Januari 2024

Kabinet-Rutte IV kondigt aan dat moratorium eindigt per 1 januari 2025; focus op 'verduidelijking' van criteria.

September 2024

Rijksoverheid publiceert update: volledige handhaving per 1 januari 2025, met een overgangsperiode zonder boetes in 2025 voor goedgelovige partijen.

Januari 2025

Einde moratorium; Belastingdienst start actieve handhaving op schijnzelfstandigheid. Oude DBA-systeem wordt deels vervangen door nieuw beoordelingskader.

Juli 2025

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) dient wetsvoorstel in bij Tweede Kamer voor meer duidelijkheid over ZZP-status en sterkere positie voor laagbetaalden.

September 2025

Publicatie van het Besluit verduidelijking beoordeling arbeidsrelaties: uitwerking van het wetsvoorstel met aangescherpte criteria.

1 januari 2026

Invoering Wet VBAR (Vervangende Beoordeling Arbeidsrelaties): nieuw systeem met objectievere toetsen en mogelijk een 'opt-out' voor ZZP'ers.

Waar Staan We Nu?

Op dit moment – vijf maanden na de start van de handhaving – is de Wet DBA volledig operationeel. De Belastingdienst voert sinds januari 2025 controles uit, met focus op risico-sectoren zoals platformeconomie en langdurige opdrachten. In de praktijk leidt dit tot 'marktverkramping': opdrachtgevers kiezen voor kortere contracten of intermediairs om risico's te mijden, wat ZZP'ers dwingt tot hogere tarieven of omscholing. Er zijn al eerste boetes uitgedeeld, maar de overgangsperiode (tot eind 2025) biedt coulance voor partijen die 'redelijkerwijs' hun best doen om te voldoen. Het Besluit van september 2025 heeft criteria verduidelijkt, zoals het weegt van 'ondernemerschapsfactoren' (bijv. meerdere opdrachtgevers), maar kritiek blijft: te vaag voor mkb'ers.

Waar Wachten We Op? Openstaande Beslissingen en Verantwoordelijken

De Wet DBA is geen eindstation; 2025 markeert een overgang naar een robuuster systeem. Hier de key issues waar we op wachten:

Wetsvoorstel voor Duidelijkheid ZZP'ers (juli 2025)

Dit voorstel moet onderscheid tussen werknemer en ZZP'er scherper maken, met een 'presumptie van zelfstandigheid' voor starters. Door wie? Ministerie van SZW (onder leiding van staatssecretaris Van Gennip of opvolger) bereidt het voor; Tweede Kamer moet debatteren en goedkeuren voor eind 2025. Wachten op: Plenaire stemming in Q4 2025 of Q1 2026.

Invoering Wet VBAR per 1 Januari 2026

Vervangt DBA met een 'verkeerslichtsysteem' voor beoordelingen (groen: zelfstandig; rood: loondienst). Inclusief digitale tool voor opdrachtgevers. Door wie? Belastingdienst implementeert; SZW coördineert wetgeving. Wachten op: Goedkeuring Eerste Kamer (verwacht december 2025) en pilot-resultaten uit 2025.

Evaluatie Handhaving 2025

Rapport over effecten van de eerste handhavingsronde. Door wie? Inspectie SZW en Belastingdienst; presentatie aan Kamer in voorjaar 2026. Wachten op: Data-analyse van boetes en marktimpact.

Kortom: De bal ligt bij de wetgever (Tweede en Eerste Kamer) voor finale goedkeuring, en bij uitvoerders (Belastingdienst) voor soepele transitie. Ondertussen roepen brancheorganisaties zoals FNV en VNO-NCW op tot uitstel, uit vrees voor een ZZP-dip.

Hoe Verhoudt de Wet DBA Zich tot de EU Platform Work Directive?

De EU Platform Work Directive (Richtlijn Platformarbeid), aangenomen op 14 oktober 2024, richt zich specifiek op gig-economy-platforms zoals Uber en Deliveroo. Lidstaten hebben tot oktober 2026 om deze te implementeren. Kern: een 'wettelijke presumptie van loondienst' als aan criteria zoals controle door algoritmes of loonafhankelijkheid wordt voldaan, plus regels voor transparante algoritmische management.

Overeenkomsten met Wet DBA

Beide bestrijden schijnzelfstandigheid via classificatie-criteria (gezag, persoonlijke arbeid).
Presumptie van loondienst: DBA's 'werknemer tenzij'-benadering sluit aan bij de EU's vermoeden, vooral voor platformwerkers.
Bescherming: Beide eisen sociale zekerheid en minimumrechten, met boetes voor non-compliance.

Verschillen

Scope: DBA is breder (alle ZZP-opdrachten); EU-richtlijn focust op platforms (ca. 28 miljoen werkenden EU-breed).
Handhaving: DBA's handhaving is nationaal en direct (sinds 2025); EU vereist transpositie, wat Nederland via VBAR kan invullen – mogelijk met aanpassingen voor algoritmes.
Timing: DBA loopt voorop; implementatie EU-richtlijn kan DBA versterken, bijv. met verplichte rapportage over platformwerkers.

Nederland's VBAR-wetsvoorstel (2026) zal de directive waarschijnlijk integreren, met extra focus op digitale tools. Dit maakt DBA 'EU-proof', maar verhoogt de druk op platforms om ZZP'ers te herclassificeren.

Conclusie: Voorzichtige Optimisme voor 2026

Op 5 november 2025 balanceert de Wet DBA tussen handhaving en transitie: boetes rollen, maar duidelijkheid groeit via het september-besluit. We wachten op Kamergoedkeuring voor wetsvoorstellen en VBAR-implementatie – beslissingen die SZW en parlement moeten nemen om chaos te vermijden. In Europees perspectief versterkt de Platform Work Directive de DBA-logica, maar dwingt tot aanpassingen voor de gig-economie. Voor ZZP'ers en opdrachtgevers: check modelovereenkomsten en bereid je voor op 2026. De arbeidsmarkt flexibiliseert, maar met meer hobbels. Blijf de Rijksoverheid in de gaten houden – de finale akkoorden klinken spoedig.